Του Δημήτρη Παυλόπουλου
Ιστορικού της τέχνης

Μία ιδιάζουσα περίπτωση για την ορθόδοξη θρησκευτική χαρακτική, που μελέτησε εξονυχιστικά η αείμνηστη Ντόρη Παπαστράτου (1923-1987) στο δίτομο βιβλίο της ΧΑΡΤΙΝΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ. ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΙΚΑ 1665-1899 (Αθήνα 1986), συνιστά ο ιερομόναχος χαλκογράφος Γραβριήλ εκ Σκοπέλου.

Γεννημένος, όπως προδίδει ο εμπρόθετος προσδιορισμός, με τον οποίο υπέγραψε τα έργα του, στη Σκόπελο γύρω στο 1850, ο Γαβριήλ δούλεψε από το 1871 ως το 1887 στην Ύδρα και στο Άγιο Όρος, φιλοτεχνώντας ένδεκα χαλκογραφίες. Το 1877 και το 1878 μάλιστα τυπώνει στο πιεστήριο της Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ύδρας (στη σημερινή Μητρόπολη Ύδρας) χαρακτικά του. Τα θέματα των χαλκογραφιών του είναι εικόνες της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας Κυθήρων (1879) και των Αγίου Δημητρίου (1871-1886), Κωνσταντίνου του Υδραίου (1877), Σπυρίδωνος (1878) και Βασιλείου, καθώς και συνθετικές παραστάσεις - Ευαγγελισμός (1878, 1887), κοίμηση Θεοτόκου (1878), Ανάσταση, που του αποδίδεται.

Οι χαλκογραφίες του Γαβριήλ εκ Σκοπέλου, σε αρκετά λαϊκότροπο ιδίωμα, διαφέρουν από τις συνηθισμένες θρησκευτικές απεικονίσεις, οι οποίες ακολουθούν λίγο ή πολύ καθιερωμένους τύπους, ως προς το φόρτο των διακοσμητικών θεμάτων στα ωοειδή πλαίσια των Αγίων προσώπων και ως προς την παρεμβολή κειμενικών στοιχείων. Τα διακοσμητικά μοτίβα του, καμπυλόγραμμα και ρομβοειδή σχήματα στις γωνίες, εξυπηρετούν το αίσθημα του Γαβριήλ, που νιώθει το «φόβο του κενού». Από τις χαλκογραφίες του εξάλλου λείπει η Δυτική προοπτική αντίληψη του χώρου: τα κτήρια του βάθους σημειώνονται με απλή υπέρθεση.

Θα μπορούσαμε έτσι να μιλήσουμε για επιρροές από το ροκοκό της ελληνικής θρησκευτικής ζωγραφικής του 18^ου αιώνα στη χαρακτική του Γαβριήλ εκ Σκοπέλου. Όπως και αν είναι, οι χαλκογραφίες του ξεφεύγουν από τον κύκλο των αυστηρών θρησκευτικών χαρακτικών, παρουσιάζοντας μανιεριστικά ευφρόσυνες εικόνες στα μάτια μας, εικόνες γεμάτες χαρακτηριστική αφέλεια και μοναδική δροσιά. Με τις δικές του χαραγμένες παραστάσεις ολοκληρώνεται, κατά θαυμαστή συγκυρία, το τόξο της ορθόδοξης θρησκευτικής χαρακτικής, όπως έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα.